Observatorio de Gobernanza e Intelixencia Artificial (Calpurn·IA)

Que é

O Observatorio de Gobernanza e Intelixencia Artificial é unha das liñas estables de traballo da Plataforma Cívica Milenio. Reúne, de forma deliberada, dúas materias que o século XXI volveu inseparables: o bo goberno das administracións locais —transparencia, rendición de contas, calidade democrática, capacidade institucional— e o goberno da intelixencia artificial —a súa regulación, a súa responsabilidade, a súa aplicación no público e o seu impacto na cidadanía—.

A unión non é de conveniencia: responde a unha idea de fondo. A gobernanza democrática e a intelixencia artificial converxen nunha mesma pregunta cívica —como se decide, con que garantías e quen responde cando algo sae mal—, igual se quen decide é un pleno municipal que se é un sistema automatizado. A administración pública adopta cada vez máis ferramentas algorítmicas; as decisións que afectan a dereitos deléganse en sistemas cuxa lóxica non sempre é transparente; e a responsabilidade polos danos que eses sistemas causan converteuse nunha cuestión xurídica de primeira orde. Vixiar o bo goberno e vixiar o bo uso da IA son, hoxe, dúas caras da mesma tarefa.

O Observatorio conserva a identidade de Calpurn·IA —nome que evoca Aquae Calpurnianae, denominación romana de Ourense polas súas augas termais, coa grafía que destaca as letras IA para articular identidade histórica e innovación tecnolóxica— como sinal da súa dimensión de intelixencia artificial.

O que o Observatorio non é: un organismo de control institucional (esa función correspóndelle ao Consello de Contas, ao Valedor do Pobo, á xurisdición contencioso-administrativa e aos órganos de transparencia); unha plataforma de oposición política a ningún goberno; un centro técnico de investigación en IA (función das universidades); unha consultaría ou provedor de servizos tecnolóxicos ou xurídicos; nin un instrumento ao servizo de partido, administración ou empresa ningunha.

O que o Observatorio si é: un espazo civil independente de seguimento rigoroso e técnico da gobernanza local; unha estrutura estable de reflexión, formación e vixilancia cívica sobre a intelixencia artificial; un interlocutor cualificado en debates sobre calidade institucional, dereitos dixitais e responsabilidade algorítmica; un agregador de información dispersa; e unha ponte entre o coñecemento técnico-xurídico e a realidade social ourensá.

Contexto

Unha gobernanza local que esixe mirada cívica. A provincia de Ourense presenta un mosaico institucional complexo. A cidade de Ourense viviu en anos recentes unha situación política pouco habitual en concellos españois de tamaño medio, con consecuencias sobre a estabilidade da xestión e a confianza cidadá. A Deputación Provincial xestiona competencias relevantes para unha provincia con noventa e dous concellos, a maioría rurais e con cadros de persoal reducidos. Existen iniciativas civís estatais que vixían a gobernanza pública —Civio, Transparencia Internacional España e outras— pero ningunha con perspectiva especificamente ourensá, e existen institucións de control reactivas que esperan impulso cidadán. O Observatorio sitúase entre ambos os planos: achega sistematización local e capacidade de impulso, sen substituír a ninguén.

Unha intelixencia artificial que esixe goberno. A IA xenerativa cambiou en poucos anos o horizonte da automatización, os servizos e a toma de decisións. A Unión Europea aprobou en 2024 o primeiro marco regulador integral do mundo —o Regulamento (UE) 2024/1689 (Regulamento de Intelixencia Artificial)—, que articula un enfoque baseado no risco e unha categoría central, a dos sistemas de IA de alto risco, suxeitos a obrigas reforzadas. España foi pioneira ao crear a Axencia Española de Supervisión da Intelixencia Artificial (AESIA), con sede na Coruña. Este marco abre unha oportunidade para a sociedade civil: traducir o debate a termos accesibles, vixiar a súa aplicación e orientar o seu uso cara ao territorio.

Ourense, un territorio onde a IA é cuestión de cohesión. O perfil sociodemográfico provincial —avellentamento extremo, despoboación rural, fenda dixital xeracional e territorial, tecido económico vulnerable— converte a IA en algo máis que tecnoloxía: nun asunto de cohesión social. Á vez, a provincia conta cun activo singular: o Grao en Intelixencia Artificial impártese en Ourense desde a Escola Superior de Enxeñaría Informática (ESEI-UVigo), con alta demanda e profesorado especializado, pero sen unha ponte estable coa cidadanía. O Observatorio sitúase nesa intersección entre capacidade técnica e necesidade social.

A converxencia: administración e algoritmo. Onde gobernanza e IA se atopan de maneira máis nítida é na propia administración pública: a adopción de sistemas automatizados na xestión, o acceso da cidadanía a documentación administrativa complexa, as garantías fronte a decisións automatizadas e a responsabilidade polos danos que eses sistemas poidan causar. Atender ambas as materias baixo unha mesma mirada cívica non é sumar dous temas: é recoñecer que o bo goberno do século XXI inclúe o bo goberno dos seus algoritmos.

Fronteiras con outros observatorios. O Observatorio coordínase co de Servizos Públicos Locais (que atende como funcionan os servizos; este, como se goberna e se decide), co de Urbanismo e Infraestruturas (planeamento e disciplina), e mantén a vocación transversal da IA, que coopera con todos os demais (acción social, educación, cultura, economía) a través da Ágora.

Que fai

O Observatorio articula a súa actividade en seis eixos complementarios, organizados en dous bloques —tres de gobernanza e tres de intelixencia artificial—, máis un eixo transversal (Ágora). Como no resto de observatorios da Plataforma, a activación efectiva de cada eixo será progresiva, en función dos recursos e das alianzas acadadas.

Para que

O Observatorio persegue seis obxectivos articulados:

1. Mellorar a calidade institucional. Contribuír a que haxa menos erros de goberno, mediante vixilancia, boas prácticas compartidas e debate público informado.
2. Construír confianza democrática. A confianza erosiónase coa opacidade e a ineficacia; a vixilancia cívica rigorosa, que premia o que se fai ben tanto como sinala o que se fai mal, contribúe a recuperala.
3. Gobernar a técnica con garantías. Que a adopción de IA no público e no privado respecte os dereitos, sexa transparente e conte con mecanismos claros de responsabilidade e reparación do dano.
4. Reducir desigualdades. Que a IA sexa en Ourense un igualador de oportunidades e non un acelerador de desigualdades, acompañando a quen a transformación tecnolóxica deixa á marxe.
5. Xerar coñecemento aplicado. Análises situadas na realidade ourensá, galega e da eurorrexión, tanto en gobernanza como en IA, máis alá dos estudos xenéricos dispoñibles.
6. Posicionar a Ourense. Como referente civil no debate sobre bo goberno e sobre IA e sociedade na eurorrexión e o espazo atlántico, por traballo sostido e resultados verificables.

Como traballa

O Observatorio é unha liña de traballo permanente da Plataforma Cívica Milenio. Carece de personalidade xurídica propia: opera baixo a dirección da Xunta Directiva, cunha persoa coordinadora designada e un equipo de colaboradores que pode integrar tanto a persoas asociadas como a colaboradores externos cualificados (xuristas —en especial de dereito administrativo e de dereito de danos—, economistas, politólogos, xestores públicos, enxeñeiros e investigadores en IA, profesionais do xornalismo).

Próximos pasos

Tras a inscrición rexistral da Plataforma Cívica Milenio, e cando a primeira Asemblea ordinaria así o acorde, o Observatorio prevé as seguintes actuacións iniciais:

• Designación da persoa coordinadora e do equipo inicial, con perfís de gobernanza pública e de intelixencia artificial.
• Aprobación do código deontolóxico interno (rigor, neutralidade, audiencia previa, apertura, cooperación institucional).
• Diagnóstico inicial dobre: cumprimento de transparencia activa nos principais concellos, e mapa do uso de IA nas administracións locais da provincia.
• Apertura de conversas con interlocutores institucionais prioritarios (órganos de control, FEGAMP, AESIA, ESEI).
• Primeira xornada pública sobre gobernanza e sobre IA e sociedade en Ourense.
• Identificación de convocatorias de financiamento compatibles (autonómicas, estatais, europeas).
• Deseño do primeiro programa estable de actividades, a partir dos seis eixos definidos.