Observatorio da Auga e o Termalismo

Que é

O Observatorio da Auga e o Termalismo é unha das liñas estables de traballo da Plataforma Cívica Milenio. Atende á auga de Ourense nas súas dúas grandes dimensións complementarias: a auga como recurso natural e sistema —o ciclo hidrolóxico, as cuncas do Miño e do Sil, a calidade ambiental das masas de auga, a paisaxe fluvial— e o termalismo —as augas mineromedicinais que definiron a identidade da cidade e da provincia—.

Ourense é terra de auga como poucas: a provincia vertébrase arredor dos grandes ríos galegos, o Miño e o Sil, e a súa capital é unha das cidades europeas con maior concentración de augas termais na súa contorna urbana. Os romanos elixiron este lugar precisamente polas súas augas, e chamárono Aquae Calpurnianae. Dous mil anos despois, a auga segue sendo aquí recurso, saúde, economía, paisaxe e identidade. A iso súmase un activo singular: o Campus da Auga, campus de especialización da Universidade de Vigo en Ourense, que converte a provincia nun polo de coñecemento e investigación sobre a auga. O Observatorio proponse mirar ese conxunto desde a sociedade civil, en diálogo con ese ecosistema de coñecemento.

A auga como servizo domiciliario —o abastecemento, o saneamento e a depuración que chegan a cada fogar— aténdese, pola súa natureza de servizo público local, desde o Observatorio de Servizos Públicos Locais. Aquí interesa a auga como recurso, como ambiente, como saúde e como coñecemento.

O que o Observatorio non é: unha asociación empresarial do sector termal (función do Clúster da Auga e das patronais); un órgano técnico-sanitario de hidroloxía médica nin un organismo de xestión de cuncas ou de manantiais (funcións da Confederación Hidrográfica Miño-Sil, Augas de Galicia e centros especializados); unha axencia de promoción turística; nin un centro de investigación da auga (función do Campus da Auga e da universidade).

O que o Observatorio si é: un espazo civil independente de reflexión, análise e proposta sobre a auga e o termalismo ourensáns; un agregador de coñecemento disperso entre institucións, empresas, academia e prensa especializada; un interlocutor cívico cualificado en debates sobre o recurso hídrico e o sector termal; unha voz crítica e propositiva sobre sustentabilidade, modelo, patrimonio e proxección; e un foro plural de encontro entre os moitos actores da auga na provincia.

Contexto

Unha provincia definida pola auga. Ourense non se entende sen as súas augas. Os ríos Miño e Sil articulan o territorio, modelan a paisaxe —os canóns do Sil, a Ribeira Sacra—, sosteñen a actividade económica (enerxía hidráulica, regadío, viño) e condicionan a vida das súas xentes. A calidade das masas de auga, a saúde dos ríos, a xestión sostible do recurso e os efectos do cambio climático sobre a dispoñibilidade hídrica son cuestións de primeira orde para o futuro da provincia, e ata agora carecen dunha mirada cívica estable.

Unha condición termal identitaria. A cidade xorde historicamente arredor dos seus manantiais —As Burgas, Outariz, A Chavasqueira— e a provincia articúlase en torno a un sistema de augas mineromedicinais que sostivo balnearios e vilas termais durante séculos: Cortegada, Laias, O Carballiño, A Pobra de Trives, Lobios, Bande, Bóveda, Molgas e outros. O recoñecemento contemporáneo proxéctase na feira internacional Termatalia, o Plan Galego do Termalismo, o Programa de Termalismo Social do Imserso e as cátedras universitarias especializadas.

O Campus da Auga como activo de coñecemento. O Campus da Auga da UVigo en Ourense orienta docencia e investigación arredor da auga —desde a ciencia e tecnoloxía dos alimentos ata a xeoloxía, a calidade da auga ou o termalismo—. É un activo provincial estratéxico e un aliado natural: un observatorio cívico da auga e o termalismo ten nel un interlocutor de primeiro nivel para fundamentar as súas análises e proxectar a provincia como referente da auga.

Dimensións múltiples do termalismo. O termalismo non é só turismo: ten unha dimensión patrimonial (balnearios históricos, instalacións romanas, paisaxes culturais), sanitaria (uso terapéutico, termalismo social, hidroloxía médica), económica (emprego, dinamización rural, atracción turística), turística (saúde, benestar, wellness), ambiental (acuíferos, calidade das augas, sustentabilidade) e cultural e simbólica (identidade, narrativa da cidade, vínculo romano).

Un oco cívico. Traballan a auga e o termalismo, desde distintos ángulos, a Confederación Hidrográfica Miño-Sil e Augas de Galicia (recurso), o Clúster da Auga (sector), a Cátedra de Turismo Termal da UVigo e o Campus da Auga (academia), Termatalia (dimensión ferial) e as administracións. O que non existe é un espazo civil estable que cruce estas dimensións, manteña interlocución plural e produza posición pública sistemática. O Observatorio sitúase nese oco.

Fronteiras con outros observatorios. Co de Servizos Públicos Locais (nº 7): aquí a auga como recurso, ambiente, saúde e coñecemento; alí a auga como servizo domiciliario (abastecemento, saneamento). Co de Urbanismo e Infraestruturas (nº 3): as grandes infraestruturas hidráulicas (encoros) aténdense alí na súa dimensión de obra; aquí, o seu efecto sobre o recurso e a paisaxe. Co de Cultura e Patrimonio (nº 10): cooperación en patrimonio termal e paisaxe cultural da auga. Co de Empresa e Comercio (nº 2): a dimensión económica da auga (enerxía, viño, turismo termal) coordínase con aquel.

Que fai

O Observatorio articula a súa actividade en seis eixes complementarios. Como no resto de observatorios da Plataforma, a activación efectiva de cada eixe será progresiva, en función dos recursos e das alianzas acadadas.

Para que

O Observatorio persegue seis obxectivos articulados:

1. Reforzar a identidade da auga. A auga —termal e fluvial— é identidade ourensá, non só recurso económico. Visibilizala fortalece o orgullo cívico e a marca territorial.
2. Vixiar o recurso. Os acuíferos termais e as masas de auga son finitos e vulnerables. A sociedade civil ten un papel na súa vixilancia, complementario ao das administracións competentes.
3. Aproveitar o coñecemento. O Campus da Auga é un activo estratéxico infrautilizado na súa proxección cívica. O Observatorio tende esa ponte entre coñecemento e cidadanía.
4. Tender pontes entre actores. O mundo da auga e do termalismo ourensán é plural pero pouco coordinado. Un espazo neutral de encontro achega valor.
5. Mellorar o modelo termal. O termalismo transfórmase rapidamente; Ourense necesita reflexión estratéxica permanente sobre o seu modelo e posicionamento.
6. Proxectar Ourense. Como referente da auga e do termalismo no sur de Europa e no espazo iberoamericano, por traballo sostido e resultados verificables.

Como traballa

O Observatorio é unha liña de traballo permanente da Plataforma Cívica Milenio. Carece de personalidade xurídica propia: opera baixo a dirección da Xunta Directiva, cunha persoa coordinadora designada e un equipo de colaboradores que pode integrar tanto a persoas asociadas como a colaboradores externos cualificados (hidrólogos, ambientólogos, xeólogos, profesionais do sector termal, arquitectos, historiadores, economistas do turismo, médicos especialistas en hidroloxía).

Próximos pasos

Tras a inscrición rexistral da Plataforma Cívica Milenio, e cando a primeira Asemblea ordinaria así o acorde, o Observatorio prevé as seguintes actuacións iniciais:

• Designación da persoa coordinadora e do equipo inicial.
• Establecemento dun marco de cooperación co Campus da Auga da UVigo.
• Mapa inicial de actores da auga e do termalismo ourensáns.
• Apertura de conversas con interlocutores institucionais prioritarios (Confederación Miño-Sil, Augas de Galicia, Clúster da Auga).
• Presenza inicial en Termatalia como espazo natural de visibilidade.
• Primeira xornada pública sobre o estado da auga e o termalismo en Ourense.
• Identificación de convocatorias de financiamento compatibles.
• Deseño do primeiro programa estable de actividades, a partir dos seis eixes definidos.